Suoma Sámis leat badjel 3 000 km² ovddas boares luondduvuovddit, main ii leat láhkasuodji. Dát vuovddit leat vára vuolde jávkat vuovdedoalu, huksema ja eará intensiivvalaš eanangeavaheami čuovvumuššan. Luondduvuovddit Sápmi -bargojoavku kárte dáid áidnalunddot, vel suodjalkeahtes eamivuvddiid.

Sámi boares vuovddit leat oassi Eurohpa guovllus spiehkkaseaddji, ain seilon luondduvuvddiid avádagas, mii ollá Suoma lassin Norgga, Ruoŧa ja Ruošša davviguovlluide. Juohke govva čájáhusas vurke bottoža dán hárvenaš, ealli oppalašvuođas.

Eamivuovddit leat mihá dehálaččat áitatvuloš, boares vuvddiin sorjavaš šlájaide, muhto daid mearkkašupmi lea viiddit go dát. Dat leat sámekultuvrra ja erenomážit sámi boazodoallu vuođđu. Boazodoallu, mas bohccot guhtot friija, doarjalit dálvet boares vuvddiid jeahkáliidda, lahpuide ja jievjumiidda – borramuššii, mii gávdno hui unnán ekonomiijavuvddiin.

Lea hui dehálaš suodjalit dáid vuvddiid, main ii leat láhkasuodji, vai Suopma sáhttá ollašuhttit geatnegasvuođaidis dorvvastit sámekultuvrra ja seailluhit luonddu girjáivuođa. Dát čájáhus bovde geahčči oaidnit ja suokkardit, maid lea vejolaš vel gádjut.

Koneen Säätiö leamašan mielde ruhtadeamen čájáhusa.

Duodjebálgát -čájáhusas mátkkoštit guovtti sámeduojára fárus oahpásmuvvat sudno sogaid ja bearrašiid duodjeárbevieruide ja -dáidduide.

Mii oahpásmuvvat maiddái dahkkiid iežas duojáridentitehta hápmašuvvama mohkkás bálgái. Duodjebálgát lea Reetta ja Birit vuosttas oktasaščájáhus. Birit lea dán rádjái fokuseren eanet árbevirolaš duodjái, go fas Reetta lea váldán lávkkiid sámi modeardna dáiddaduoji guvlui.

Čájáhus lea oaidnin láhkai Siiddas 14.11.2025 – 15.03.2026.

Rayann Elzein lea frankriikalaš luonddugovvejeaddji ja poláraofelaš, guhte ássá Ohcejogas, Suoma Sámi davimus gielddas. Su bargu lea cieggan čiekŋalii árktalaš eanadagaide, mat lea su birrasis beaivválaččat – jaskes vuovddit, jikŋon jogat, boazobálgát ja albmi oktan libardeaddji guovssahasain. Čuovgagovaidis bokte Rayann darveha sihke Sámi jagiáiggiid hearkkes jaskatvuođa ja energiija, eatnama ja dan eallima gudnejahttimiin.

Jagiid vásáhusain čuovgagovvemis ja ofelastimis Svalbárddas ja Antarktisis Rayann buktá dán čájáhussii maiddái livkkiheami máttaguovllu poláramáilmmis. Čájáhus čoahkkana Sámi govaid lassin válljejuvvon govain Svalbárddas ja Antarktisis – jikŋon rittuin, dramáhtalaš vildaealliin ja jávkkeheaddji mátta čuovggas – ja fállá visuála dialoga davvi ja mátti gaskii.

Rayannin barggu láidesta čiekŋalis gudnejahttin lundui, čatnašupmi luonddusuodjaleapmái ja áŋggaštus juohkit poláraguovlluid rašes čábbodaga earáiguin.

Davvi čuovggat -čájáhusa ordne Davvi-Sámi luondduguovddáš Siida.

Geahčan botniid duohkái – Katse pohjien toiselle puolelle -čájáhusas leat duodjevuđot dáidagat ja divttat. Sámedáiddár guovttos Jouni S. Laiti ja Kirsi Máret Paltto geavaheaba árbevirolaš materiálaid nu mo báhki, čoarvvi ja ullu, ja ovttastahttiba daid industriála ávdnasiidda.

Sudno dáidagat suokkardallet birrasa, ráhkesvuođa ja vuoiŋŋalaš fáttáid. Dáidagiidda gullet maiddái divttat.

Jouni S. Laiti lea sámedáiddár ja oahpaha maid duoji. Son lea Mierašjávrres eret, muhto orru dál Anáris.
Kirsi M. Paltto lea sámedáiddár ja girječálli. Son lea Fierranjogas eret, Deanuleagis, muhto lea orron guhká Kárášjogas ja olgoriikkas.

Čájáhus lea oaidnin láhkai Siiddas 22.5.2025 – 30.10.2025 ja dan lea buvttadan Sámemusea Siida.

Museadoaimmahat lea dorjon dán čájáhus.

Háikka áiggis -čájáhus šattai Anna Pakkanen persovnnalaš vásáhusas Urho Kekkonen álbmotmeahcis, go son gávnnai guoskkaheaddji vuovddi dievva boares beziid. Vásáhus bovttii su smiehttat muoraid guhkes eallingearddi ja olbmo áiggi oanehisvuođa. Čájáhusas fállojuvvo gallejeaddjiide vejolašvuohta bisánit smiehttat luonddu ja áiggi gaskavuođa.

Pakkanen háliidii čalmmustahttit muoraid máidnasiid ja daid mearkkašumi luonddu máŋggahámatvuhtii. Čájáhusas ovttastuvvet dieđut, maid Pakkanen lea čoaggán boares vuvddiid áššedovdiin ja su iežas jurdagat ja vásáhusat, maid son lea nuppástuhttán visuála duodjin.

Urho Kekkonen álbmotmeahci boares beziid ja daid guhkes eallingeardi inspirerii Pakkasa válmmaštit čájáhusa, mii muitala dáid háikkaid máidnasiid. Háikka áiggis -čájáhusas leat ovdan eanaš málagovat, muhto maiddái smávva muorragovvačullosat.

– Álgen smiehttat daid beziid, ja dan, man árvvohis oanehaš olbmo áigi lea muoraid eallima ektui. Háikka eallin siepmanis soarveluvvama bokte oalát mieskan murrii sáhttá bistit 800 jagi. Dál eanaluvvi muorra lea ihtigoahtán sulaid jagi 1200, ná muitala Anna Pakkanen jurdagiiddis birra čuoigantuvrra áigge.

Anna Pakkanen oaččui inspirašuvnna háikkain, maid oinnii čuoigantuvrra áigge.

Anna Pakkanen lea dáidaga magisttar, gráfalaš plánejeaddji ja govuheaddji, guhte bargá Meahciráđđehusa Luonddubálvalusain. Čakčat 2024 almmustahttui su govuhan luonddumáinnasgirji ”Kuura ja Pyry” (Suhži ja Borga), mii muitala davvi vuovddi dálvamis.

Háikka áiggis -čájáhusa ordne Davvi-Sámi luondduguovddáš Siida.

Skábmaduovdagat lea jietna- ja lihkastatduovdagiid ollisvuohta, mii lea hápmašuvvan skápma dovdoduovdagiin. Čájáhus čohkiida dáiddalaš oanehisfilmmain, main skábma ovdanbuktojuvvo subjektiivvalaš vásáhussan.

Bargojoavku gieđahallá seavdnjadasa sihke siskkáldas ja olgguldas fenomenan, mot dat váikkuhit nuppiidasaska ja makkár birrajohtu fenomenas lea. Máŋgasat, geat ellet guovdu skápma, eai vásit jagiáiggi seavdnjadin, vaikko dat dávjá dakkárin govviduvvo. Geahčči beassá vásihit čájáhusas skápma oktan nuppástusaiguin ja ivnniiguin anárlaš dahkkiid dáiddalaš duovdagii heiveheami bokte.

Bargojovkui gullet Janita Rantanen, Sunna Nousuniemi – Radio-Juhána Sunná Máret, Sakari Maliniemi, Tomi Lampinen ja Nicholas Francett.

Barggu lea dorjon Koneen Säätiö, Taiteen edistämiskeskus, Anára gielda ja Internašunála Sámi Filbmainstituhtta ja čájáhusa buvttada Sámemusea Siida.

Skábmaduovdagat-čájáhus lea oaidnin láhkai Siiddas 23.03.2025 rádjái. Siida lea rabas dálveáigodagas  mán – láv dmu 10–17 ja geasseáigodagas 1.6. – 30.9. juohke beaivve dmu 9 – 18. Hás vuhtiiválddát spiehkkaseaddji rabasáiggiid, maid sáhtát dárkkistit Siidda siidduin www.siida.fi.

Bálvvosbáiki lea čájáhusollisvuohta, mii čohkiida filmmažiin. Dan vuođđun leat musihkkár Ánnámáreha luođit. Dáiddabihtát leat šaddan Ánnámáreha, mediadáiddár Marja Viitahuhta ja musihkkár Ilkka Heinonen (juovkačuojanas) ja Turkka Inkilä (elektrovnnalaš musihkka) ovttasbarggu vuođul.

Dáiddabihtát suokkardallet, mot sámi máilmmigovva dihtto dálá áiggis. Dan mielde olmmoš lea oassi birrasisttis, ii dan eaiggát muhto baicca geavaheaddji, guhte vuhtiiváldá dološ buolvadagaid árbbi ja seailluha eallineavttuid boahttevaš buolvadagaide. Eanan, šattut, eallit ja olmmoš hábmejit ovttas ollisvuođa, man oasážat leat sorjavaččat nuppiineaset.

Min dáiddabihtát govvidit Sámi eksperimentála ja ohcci vugiin. Govva ja jietna leaba dialogalaš gaskavuođas nuppiidasaska ektui: dat duddjoba nuppiidasaska saji, hábmeba gaskaneaskka dulkonhorisonttaid ja mearkkašumiid ja čuojaldahttet nubbi nuppi.

Čájáhus lea oaidnin láhkai Siiddas 29.9.2024 rádjái ja dan lea buvttadan Sámemusea Siida.

Aune Kaarina Huhtamella i.s. Magga (1931–2013) lei iežas sogas dovddus ja árvvus adnon duojár, guhte gárvvohii nuorravuođa rájes oktiibuot logi oarbinačča lassin maiddái eará fulkkiid.

Čájáhus muitala Aune Huhtamella duddjon gávttiid bokte máidnasiid sámesogain, duojárvuođas ja gávtti mearkkašumis árggas ja ávvudemiin. Čájáhus jođiha geahčči sámevuođa váibmosii: sámi gárvvoheapmi lea áimmahuššan, dat lea ealas, dat lea vuohki čájehit ráhkisvuođa iežas sohkii, mii gillá eallima báruinge. Máidnasa mieđuštit Aune oappá Rita Kumpulainen (i.s. Magga) divttat girjjis Kullankutoja (2016).

Govvadáiddár, mánáidgirječálli ja ráidogovvasárgu Ninka Reittu lea čállán ja sárgon govaid viđa mánáid máidnasii vánddardanetikeahtas. Máidnasiid mihttomearri lea movttiidahttit mánáid lundui ja seammás muitalit, mo luonddus galgá lihkadit gudnejahttimiin luonddu ja nuppiid vánddardeaddjiid. Máidnasiid leat jorgalan maiddái sámegielaide.

Vánddardanetikeahtta lea luonddus lihkadeaddji veahkkeneavvu luonddu árvvus atnimii. Etikeahtat leat dahkkon álkidahttit eallima árggas ja ávvobeivviin. Dehálaš vuođđoáššit leat luonddu gudnejahttin, lihkadeapmi, gohtten, dolastallan ja ruskkahis vánddardeapmi – go dáid áššiide guoskevaš njuolggadusaid lea oahppan, de lea gárvvis luonddutuvrii.

”-Mun in oainne buot násttiid, maid kártta mielde galggašii oaidnit. Dego almmis livččii liidni mu ja daid gaskkas. Stoarbma dajai váivviin.

-Dat leage áibbas duohta, dan gohčodit čuovganuoskin. Dajai Sana diehttevaččat heaŋgámáhtástis

-Ilgat. Stoarbma láhttestii. – Mo dan oažžu eret?”

Meahciráđđehusa Luonddubálvalusat háliida máinnasgirjjiin atnit ávvira boahttevaš sohkabuolvvaid bajásgeassimis luonddu gudnejahttán vánddardeapmái ja boktit beroštumi ja ráhkesvuođa lundui, mii guoddá gitta rávisolbmo agi rádjai.

Čájáhusa ordne Davvi-Sámi luondduguovddáš Siida.

Mo min biras lea rievdan čuođi jagi áigge? Dat boahtá ovdan, go bidjat bálddalaga seammá eanadagas čuođi jagi gaskka váldon govaid. Čuovgagovvačájáhusas leat oaidninláhkái Erkki Mikkola jahkečuohti áigi govven eanadagat ja Tapio Tynys moatti maŋimuš jagi áigge ođđasit govven govat seammá báikkiin.

Geográfa, geologa ja čuovgagovvejeaddji Erkki Mikkola govvii Anára ja Ohcejoga guovllu ja Soabbada giliid geologa barggus olis 1920-1930-loguin. Avvillaš čuovgagovvejeaddji Tapio Tynys gávnnai govaid Finna.fi-digitála arkiivvas, ja movttáskii govvet seammá eanadagaid ođđasit. Nubbin govvejeaddjin lei Pertti Turunen.

Mikkola govven báikkiid gávdnan lei fearánastin ja suollemasbolesa bargu. Govvapárat muitalit mo olbmo doaibma ja dálá liegga dálkkádatáigodat leat rievdadan eanadaga.

Čájáhusa ordne Davvi-Sámi luondduguovddáš Siida.